Akkaataa Qalama Qabachuu

Yaadannoo barsiisotaa fi barattootaaf. Kitaaba kana Afaan Oromootti hiikuuf sammuu namtolchee (AI) fayyadamne. Waan hunda si'a lama mirkaneessinee, hamma dandeenyetti carraaqne. Dogoggorri yoo jiraate, salphaatti ni mul'ata; sababni isaas ibsawwan akkaataa qalamni itti sochoofamu agarsiisan loojikii ifaa hordofu, kanaaf isin sirreessuu ni dandeessu. Yoo barbaaddan, karaa Substack, https://universitasscholarium.substack.com/ irratti, nu qunnamuu dandeessu; nutis sirreeffama sana ni goona.

Osoo hin jalqabin dura, akkaataa qalama itti qabattu barachuu qabda.

Yoo harka mirgaatiin kan barreessitu taate, qalama ykn irsaasii harka kee bitaatiin fuudhi. Quba abbaa fi quba agarsiisaa kee gidduutti qabadhu; fiixeen ittiin barreessan gara mormaa harka keetii haa agarsiisu.

Harka kee mirgaatiin, quba abbaa fi quba agarsiisaatiin qubee 'o' tolchi. Achiis 'o' sana banii qalama keessa isaatti kaa'i; qalama walakkaa isaatti, bakka inni itti madaalamutti qabadhu. Itti aansuun quba agarsiisaa gadi siqsiitii akka inni qalama gubbaa irra dheerinaan boqotu godhi.

Fakkiiwwan ilaali.

Gubbaan qalamaa bakka laafaa buusaa quba abbaa fi buusaa quba agarsiisaa gidduu jiru irra, garuu buusaa quba agarsiisaatti caalaa dhiyaatee, boqochuu qaba. Harki namaa hundi xiqqoo wal irraa adda; kanaaf yeroo qalama to'achuu barattu, itti fayyadamaa deemtee bakka kee ni argatta. Sirrii akka ta'e sitti ni dhaga'ama.

Garuu ammallee barreessuu hin dandeessu: qalamni deeggaramuu qaba. Kun kutaa rakkisaa isaati.

Quba gidduu kee (quba lammaffaa, quba abbaa irraa yoo lakkoofte) qalama jala galchi. Kun minjaala qalamaati. Qalamni quba kana irra boqota. Quboota lamaan hafan si hin barbaachisan; barruu harka keetii keessa galchuu dandeessa, ykn akka karaa hin cufneef xiqqoo dachaasuu dandeessa.

Amma, qabannaa 'o' sanaa laaffisi, harka kee isa kaaniin qalama ol fi gadi siqsi. Fiixeen ittiin barreessan quboota keetti baay'ee akka dhiyaatu hin barbaaddu, sababni isaas yoos ijji kee afaan qalamaa waraqaa irratti arguu hin danda'u. Baay'ee akka fagaatus hin barbaaddu, sababni isaas to'annaa ni dhabda. Qalamni hamma kutaa xiqqaa quba tokkoo gara waraqaatti yoo ba'e gaariidha.

Kun dandeettii baay'ee rakkisaadha, garuu hojii barreeffama harkaa gaarii qabaachuuf barbaachisu keessaa 90% kanuma.

Amma, qalama 'o' sana keessatti qabadhu, jalaan deeggari, quba abbaa fi quba agarsiisaa kee gidduutti xiqqoo naannessi. Yeroo qalama ammayyaatiin barreessitu naannessuun si hin barbaachisu; garuu barreeffamoota akka Sanskiriitii, ykn barreeffamoota Laatinii miidhagoo kan akka copperplate, yoo qalama afaan bal'aatiin barreessite, naannessuun si barbaachisa. Amma garuu, akka waan irsaasii ykn biiroo idilee fayyadamtuutti si barsiisaa jirra.

Yeroo barnoonni itti fufu, yeroo yeroodhaan waa'ee qabannaa qalama keetii si yaadachiisa, akkasumas si gaafadha: Qalama baay'ee cimsitee qabattee? Qalamni hamma kutaa xiqqaa quba tokkoo 'o' sana keessaa ba'ee jiraa, moo qalamni quboota keetti cunqurfamee jira?

Yaadachiisni kun ni barbaachisa, sababni isaas harki kee barachuu qaba, kunis yeroo fudhata. Barattoonni tokko tokko battaluma ni baratu, kaan immoo yeroo dheeraa fudhatu. Namni hundi ni barata.

Kunoo suuraawwanii fi fakkiiwwan harkaan kaafaman, qalama sirriitti qabame agarsiisan. Fakkiin tokko qofti gahaa waan hin taaneef, fakkiiwwan tokkoo ol jiru.